Ο «γύρος του θανάτου» στο πανηγύρι της Αγίας Μαρίνας

Το πανηγύρι είναι ένα πολυδιάστατο πολιτισμικό φαινόμενο και αναφέρεται σε πολλές πλευρές της ζωής των ανθρώπων (θρησκευτική, κοινωνική, ψυχαγωγική, οικονομική, αλλά και πολιτική). Όλες αυτές οι πλευρές, όπως υφίστανται μέσα στο φαινόμενο, δεν είναι ανεξάρτητες η μία από την άλλη, υπάρχουν αλληλεπικαλύψεις και αλληλοδιεισδύσεις σε βαθμό που είναι σχεδόν αδύνατο κανείς να ξεχωρίσει ή να απομονώσει τη μια πλευρά του πανηγυριού από την άλλη. Έτσι, το πανηγύρι δίνει την εντύπωση μιας ολότητας, αν και κάθε πλευρά διατηρεί, ως ένα βαθμό, το δικό της ύφος (άλλο το ύφος της διασκέδασης στην αγορά, και άλλο στο καφενείο με τους δημοτικούς χορούς κ.λπ.).

Αν θα έπρεπε να οριστεί ένα στοιχείο που υπερισχύει και διαπερνά ως συνδετικός ιστός όλες αυτές τις πλευρές του πανηγυριού και του δίνει την εικόνα της ολότητας, αυτό δεν είναι άλλο από την ίδια την τοπική κοινωνία που συμμετέχει σε όλες τις δραστηριότητες και πηγαίνει πότε ως ευλαβικός προσκυνητής στην εικόνα της αγίας, πότε ως παρορμητικός ή ορθολογικός αγοραστής στους πάγκους των πωλητών, πότε ως ενθουσιώδης χορευτής που ξεφαντώνει με τους δημοτικούς χορούς στο καφενείο και πότε ως φιλοπερίεργος θεατής που συνωστίζεται στα λαϊκά θεάματα για να θαυμάσει τις ακροβασίες ή «τα παράξενα του κόσμου» («Ο γύρος του θανάτου», «Η Ταμάρα, το κορίτσι που γίνεται γορίλας»).

Παρακάτω θα μιλήσουμε για το πανηγύρι της Αγίας Μαρίνας, προσέχοντας ιδιαίτερα το ύφος του (όχι στο τι λέγεται/πράττεται, αλλά στο πώς αυτό λέγεται/πράττεται). Θα παρουσιάσω το φαινόμενο όπως ακριβώς το κατέγραψα στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Θα αναφερθώ ιδιαίτερα στην αγορά του πανηγυριού και τη διασκέδαση που αυτή προσέφερε στους επισκέπτες της, με τα θεάματα που φιλοξενούσε στον χώρο της, ως ένα αναπόσπαστο μέρος του θρησκευτικού πανηγυριού της συνοικίας. Πιο συγκεκριμένα θα παρουσιάσω τον «γύρο του θανάτου», μια λαϊκή παράσταση που έχει ένα μακρύ ιστορικό παρελθόν στην κατηγορία των λαϊκών θεαμάτων και έχει συνδεθεί στενά στη συνείδηση των κατοίκων με το πανηγύρι της συνοικίας. Η όλη παράσταση επιδέχεται σημειολογική ανάλυση που μπορεί να οδηγήσει σε άκρως ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, αλλά δεν είναι αυτός ο σκοπός του άρθρου.

Μέχρι τη χρονιά της καταγραφής του θεάματος ο γύρος του θανάτου κατείχε ηγετική θέση στη διασκέδαση που προσέφερε η αγορά. Αν και διέκοψε την παρουσία του στο πανηγύρι της συνοικίας (στον χώρο που στηνόταν κάθε χρόνο στο παρελθόν το σκηνικό της παράστασης κτίστηκε πολυκατοικία), εξακολουθούσε και συνεχίζει μέχρι σήμερα να αποτελεί ένα σταθερό σημείο αναφοράς των κατοίκων, το οποίο επανέρχεται συχνά ως επαναλαμβανόμενο μοτίβο στις αφηγήσεις τους για το πανηγύρι της συνοικίας. Το συγκεκριμένο θέαμα ανήκει στην κατηγορία των ακροβασιών. Η παράσταση περιλαμβάνει διάφορες θαυμαστές ακροβασίες με θορυβώδεις μοτοσικλέτες, καθώς και με ένα αυτοσχέδιο «αγωνιστικό» αυτοκίνητο τύπου «φόρμουλα», επιδεικνύοντας στο κοινό τις δεξιότητες των χειριστών τους.

Ο παρουσιαστής ως ενδιάμεσος που συνδέει τους δύο χώρους του θεάματος, τα δρώμενα «επί σκηνής» και τους θεατές, σχολιάζει τα τεκταινόμενα, άλλοτε απευθυνόμενος εκ μέρους της παράστασης προς τους θεατές και άλλοτε εκ μέρους των θεατών προς τους ισορροπιστές, διερμηνεύοντας με ενθουσιώδεις εκφράσεις και επιφωνήματα τον θαυμασμό των θεατών για τα δρώμενα.

Η όλη εγκατάσταση του σκηνικού για την παράσταση στήνεται σε έναν μεγάλο υπαίθριο χώρο, ένα ελεύθερο οικόπεδο της περιοχής. Περιλαμβάνει έναν τεράστιο ξύλινο κύλινδρο ή αλλιώς «βαρέλι», στημένο όρθιο και στεγασμένο με τέντα. Στην εξωτερική πλευρά της εγκατάστασης βρίσκεται επιγραφή με τον τίτλο του θεάματος γραμμένη με ελληνικούς και λατινικούς χαρακτήρες («Γύρος του θανάτου», «Gyros tu thanatu»). Δίπλα υπάρχει σχεδιασμένο ένα σύμπλεγμα συμβόλων που παραπέμπουν στους μηχανοκίνητους αγώνες ταχύτητας, ενώ σε κεντρικό σημείο υπάρχει ζωγραφισμένη η ελληνική σημαία που συμπληρώνεται με τη λέξη «Greece». Στο εσωτερικό της εγκατάστασης βρίσκεται ο ξύλινος κύλινδρος, στο επάνω εξωτερικό μέρος του οποίου υπάρχουν οι εξέδρες των θεατών που παρακολουθούν τους δικυκλιστές ισορροπιστές να περιστρέφονται με «ιλιγγιώδη ταχύτητα» στα εσωτερικά του τοιχώματα. Το θέαμα συνδυάζει την αγάπη του κοινού για το ξεχωριστό, πράγμα το οποίο αναζητά στο πανηγύρι, μαζί με την αγάπη και το θαυμασμό απέναντι στο αντικείμενο-μηχανή, ένα κατεξοχήν λαϊκό ιδιωτικό μέσο μετακίνησης, ιδίως στα πρώτα χρόνια της εμφάνισής του.

Ιδιοκτήτης και τελεστής (performer) του συγκεκριμένου θεάματος είναι γνωστός κάτοικος της συνοικίας, ο οποίος λαμβάνει μέρος στα διάφορα πανηγύρια της Αττικής και της υπόλοιπης Ελλάδας (τον έχω παρακολουθήσει και στη Ζάκυνθο) προσφέροντας θέαμα και διασκέδαση στους πανηγυριστές. Στην παράσταση παρουσιάζεται ντυμένος με δερμάτινο μαύρο παντελόνι και επίσης μαύρο δερμάτινο μπουφάν χωρίς μανίκια. Είναι ο κύριος οργανωτής της παράστασης και ο κορυφαίος της ισορροπιστής.

Η όλη παράσταση ουσιαστικά ξεκινά πριν ακόμη μπει κάποιος μέσα. Έξω από τον κύλινδρο, και σε κοινή θέα, ισορροπιστές της παράστασης πραγματοποιούν επιτόπου ορισμένες επιδείξεις ακροβασίας με τις μοτοσικλέτες, προκειμένου να προϊδεάσουν το κοινό και να το παροτρύνουν να παρακολουθήσει το συγκεκριμένο θέαμα. Ταυτόχρονα, ενόσω ο κόσμος παρακολουθεί την επίδειξη ή περιμένει στην ουρά, για να βγάλει εισιτήριο, ο παρουσιαστής αναλαμβάνει, απευθυνόμενος προς το κοινό, με το μικρόφωνο στο χέρι, να προσελκύσει τον κόσμο εγκωμιάζοντας την παράσταση.

 Υιοθετεί ένα κάπως παλαιομοδίτικο και πομπώδες ύφος, ανάλογο του ύφους των διαλαλημάτων και θεαμάτων που γίνονταν σε εμποροπανηγύρεις παλαιότερων εποχών. Στο λόγο του χρησιμοποιεί ως βασικό, συντακτικό και γραμματικό, υπόστρωμα την καθαρεύουσα (παθητική σύνταξη, πληθώρα παθητικών μετοχών, αρχαΐζουσες προθέσεις, γενικές ενικού σε -εως, αιτιατικές πληθυντικού σε -ας, ενώ έχει και ορισμένες προτάσεις οι οποίες ενώ ξεκινούν ως αιτιολογικές καταλήγουν να είναι προτρεπτικές). Πρόκειται για μια προσπάθεια χρησιμοποίησης ενός ύφους επίσημου, υψηλού, εντυπωσιακού, με διάθεση κολακείας του κοινού, προς το οποίο απευθύνεται, μέσω της χρησιμοποίησης του συγκεκριμένου και κοινωνικά καταξιωμένου στη λαϊκή συνείδηση, ως ανώτερου ή των ανώτερων τάξεων, γλωσσικού κώδικα επικοινωνίας. Στην πράξη όμως εκτρέπεται από το γλωσσικό του πρότυπο καθώς συχνά ολισθαίνει προς μια ιδιάζουσα δημοτική διανθισμένη με τουρκικές, αγγλικές, γαλλικές και ιταλικές φράσεις.

Η καταγραφή του λόγου του παρουσιαστή αποτελεί ένα καλό δείγμα του ύφους της διασκέδασης μέσα στην αγορά:

«[Ο παρουσιαστής μετά τη λήξη της επίδειξης των ισορροπιστών στο εξωτερικό χώρο και απευθυνόμενος προς το κοινό της αγοράς.]

Τα νούμερα που παρακολουθήσατε εδώ, δεν έχουν καμία, μα καμία απολύτως σχέση με αυτά που θα δείτε μέσα, εις το εσωτερικό του κυλίνδρου, από τρεις ακροβάτες, τρεις μοτοσικλέτες, και ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο φόρμουλα. Γιατί, λοιπόν, όσοι από εσάς και θέλετε να μας επισκεφθείτε, δεν έχετε παρά να προμηθεύεστε και σεις, εγκαίρως, τώρα! τα εισιτήρια σας από το ταμείο, διότι αυτή τη στιγμή, αυτό το λεπτό, με την είσοδο των ακροβατών, εις το εσωτερικόν του κυλίνδρου…..

[Ξεκινούν οι μοτοσικλέτες, με εκκωφαντικό θόρυβο, για να μπουν μέσα στο χώρο της παράστασης, ενώ από το θόρυβο δεν ακούγεται καθόλου ο παρουσιαστής.]

προμηθεύεστε τώρα το εισιτήριό σας από το ταμείο. Νέα βραδινή παράσταση, νέα βραδινή ακροβασία εις τον γύρο του θανάτου….

[Μετά από σύντομη διακοπή, νέα ανακοίνωση προς το κοινό για την παράσταση.]

Δίνουμε τη νέα για σήμερα βραδινή παράσταση εις τον γύρο του θανάτου. [….] Καθυστερούμε, για λίγο και μόνο, την παράστασή μας, για να σας δώσουμε και εσάς τον καιρό και την ευκαιρία να προμηθευτείτε τα εισιτήριά σας από το ταμείο της ακροβατικής μας ατραξιόν, για να παρακολουθήσετε και σεις, τον γύρο του θανάτου με νούμερα ακροβατικών επιδείξεων και το περίφημο ‘σάλτο μορτάλε’, το πήδημα του θανάτου. Θα παρακολουθήσετε τον γύρο του θανάτου με δυο ακροβάτες, δυο μοτοσικλέτες να περιστρέφονται αγκαλιασμένοι, ο ένας κάτω από τον άλλον, σε ένα τρελό, σε ένα μανιώδες, σε ένα επικίνδυνο κυνηγητό, τις περίφημες ονομαζόμενες ‘κούρσες του θανάτου’. Και τέλος, θα παρακολουθήσετε και σεις το μοναδικό κατόρθωμα σε ολόκληρον τον κόσμο, τον γύρο του θανάτου με αγωνιστικό αυτοκίνητο φόρμουλα. Ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο φόρμουλα θα το δείτε και αυτό να περιστρέφεται σε πεντέμισι ολόκληρα μέτρα ύψος και σε πλάγια θέση. Είναι ένα θέαμα πραγματικά αληθινό! Είναι ένα θέαμα που χίλιες φορές, και πλέον, χαλάλι θα κάνετε το εισιτήριο που θα πληρώσετε στο ταμείο της ακροβατικής μας ατραξιόν και, εξερχόμενοι εκ του θεάματός μας, εσείς οι ίδιοι θα γίνετε και οι ζωντανοί μας διαφημιστές, εσείς οι ίδιοι θα γίνετε και η ζωντανή μας ρεκλάμα. Επισκεφτείτε μας, για να σας καταπλήξουμε, λοιπόν. Επισκεφτείτε μας, για να σας συναρπάσουμε με τα πιο σπάνια, με τα πιο επικίνδυνα νούμερα ακροβατικών επιδείξεων που δεν έχετε ξαναδεί, αλλά και σπανίως εις το μέλλον θα σας δοθεί η ευκαιρία να το ξαναδείτε. Σύντομα, συντομεύετε τα εισιτήριά σας, αρχίζουμε σε λίγα και μόνο λεπτά τη νέα για σήμερα βραδινή παράσταση στον γύρο του θανάτου. Σύντομα, γρήγορα-γρήγορα τα εισιτήριά σας, αρχίζουμε αμέσως την παράστασή μας. […]

[Ο παρουσιαστής ετοιμάζεται να μπει μέσα στον εσωτερικό χώρο της παράστασης.]

Σε δυο και μόνο λεπτά θα γίνει έναρξη παραστάσεως, έναρξη ακροβασίας. Επαναλαμβάνω ότι σε λίγα και μόνο λεπτά θα δώσουμε τη νέα για σήμερα βραδινή παράσταση στον γύρο του θανάτου. Έλα, σύντομα, συντομεύετε, γρήγορα-γρήγορα από το ταμείο, αρχίζουμε σε δυο και μόνο λεπτά την παράστασή μας.

[Περνούν πάλι μερικά λεπτά παύσης. Οι θεατές μέσα έχουν γεμίσει τις εξέδρες. Η παράσταση είναι έτοιμη να αρχίσει. Ο παρουσιαστής ο οποίος έχει ήδη μπει μέσα στο χώρο της παράστασης, στέκεται στο μέσον της βάσης του κυλίνδρου, προλογίζει και συστήνει τους ακροβάτες στο κοινό, σχολιάζοντας εγκωμιαστικά τον κάθε έναν ακροβάτη λίγο πριν αρχίσει την παράστασή του ή κατά τη διάρκειά της. Από τα μεγάφωνα η φωνή του μεταδίδεται έξω, στην αγορά, λειτουργώντας ταυτόχρονα και ως διαφήμιση.]

Το ακροβατικό συγκρότημα Βερούτη σας καλησπερίζει. Με ένα θερμό σας χειροκρότημα υποδεχτείτε τους, Μάριος, και Γιώργος Βερούτης, αρχηγός και δάσκαλος της ακροβατικής μας ατραξιόν. Εάν σας καθυστερήσαμε λιγάκι σας ζητούμε συγγνώμη. Είμαστε όμως απολύτως βέβαιοι ότι θα ικανοποιήσουμε την αναμονή σας με ό,τι το καλύτερο έχουμε να σας επιδείξουμε. Πριν από την έναρξη της παραστάσεως, όσοι κύριοι και κυρίες καπνίζουν, τα τσιγάρα να σβήσουν. Τα χέρια σας και τα παιδάκια σας έξω, και μακριά από τον κύλινδρο, κίνδυνος μόνο για τον ίδιο σας τον εαυτό. Στην έναρξη της παραστάσεως θα παρακολουθήσετε το σπουδαίο μας ακροβάτη, Μάριο, να περιστρέφεται με τη μοτοσικλέτα του μέχρι το χείλος του κυλίνδρου. Για το ξεκίνημά του, το θερμό σας χειροκρότημα. Μάριος! Ο ιπτάμενος ακροβάτης!

[Επιδοκιμαστικά σφυρίγματα. Ο ισορροπιστής έχει ήδη ξεκινήσει την επίδειξη. Περιστρέφεται με τη μοτοσικλέτα στα τοιχώματα του βαρελιού με ταχύτητα κάνοντας ένα δυνατό θόρυβο που μεγεθύνεται ακόμη περισσότερο μέσα στο σκεπασμένο κύλινδρο. Σιγά-σιγά ανεβαίνει προς τα ψηλότερα τοιχώματα. Το κοινό ενστικτωδώς απομακρύνεται από το χείλος του κυλίνδρου, από όπου παρακολουθεί τους ισορροπιστές, ενώ ταυτόχρονα ακούγονται από ορισμένους ενισχυτικά και επιβραβευτικά σφυρίγματα. Μετά από μερικές στροφές, στις οποίες κάνει επίδειξη της δεξιοτεχνίας του, επιβραδύνει και ολοκληρώνει την παράστασή του. Στη συνέχεια ακολουθούν και άλλα ακροβατικά νούμερα, εξίσου επικίνδυνα και εντυπωσιακά, από άλλους ισορροπιστές. Τελευταίος, σύμφωνα με τη σειρά παρουσίασης, είναι ο Βερούτης.]

Στη συνέχεια του προγράμματός μας θα παρακολουθήσετε τον αρχηγό και δάσκαλο της ακροβατικής μας ατραξιόν, Γιώργο Βερούτη. Θα σας παρουσιάσει νούμερα ακροβατικών επιδείξεων με τη μοτοσικλέτα του. Για το ξεκίνημά του, το θερμό σας χειροκρότημα.

[Το κοινό χειροκροτεί θερμά και σφυρίζει επιδοκιμαστικά.]

Γιώργος Βερούτης, ο αρχηγός και δάσκαλος της ακροβατικής μας ατραξιόν.

[Ο ισορροπιστής ξεκινά την παρουσίαση του προγράμματός του, ενώ ο παρουσιαστής, μέσα, στο κέντρο της βάσης του κυλίνδρου, σχολιάζει τις ακροβασίες.]

Όρθιος, πλάγια ….αποσπάται της μοτοσικλέτας του, και με τα χέρια του τελείως ελεύθερα, προσέχτε τον, θαααυμάστε τον, κι όλοι μαζί χειροκροτήστε τον. Ο ακροβάτης σας χαιρετά, καμαρώστε τον! Συνεχίζει το πρόγραμμα της ακροβασίας του, όρθιος στη σέλα της μοτοσικλέτας του, και με το ένα του πόδι αιωρούμενο, προσέχτε τον!…θαυμάστε τον!…κι όλοι μαζί χειροκροτήστε τον! Γιώργος Βερούτης, ο ‘νάμπερ ουάν’! Μπρρράβο Γιώργο!

[Στη συνέχεια, ο ακροβάτης περνάει στο επόμενο, και πιο επικίνδυνο, νούμερο.]

Προσοχή! […] στο πιο επικίνδυνο νούμερο της ακροβασίας του. Είναι το ‘σάλτο μορτάλε’, το πήδημα του θανάτου, όπου ο αναβάτης, σε πεντέμισι μέτρα ύψος, αποσπάται, αποχωρίζεται τελείως τη μοτοσικλέτα του. Προσέχτε τον, θαυμάστε τον, κι όλοι μαζί χειροκροτήστε το καμάρι του ελληνικού λαού! Τοποθετήθηκε όοολος στο κενό, με τη μοτοσικλέτα του στο χείλος του κυλίνδρου. Για μία ακόμη φορά το θερμό σας χειροκρότημα, το αξίζει! Γιώργο Βερούτη είσαι ο αρχηγός και δάσκαλος!

[Κατόπιν]

Θα παρακολουθήσετε τώρα δύο ακροβάτες, με δύο μοτοσικλέτες, να περιστρέφονται αγκαλιασμένοι, ο ένας κάτω από τον άλλον. Με το ξεκίνημά τους, το θερμό σας χειροκρότημα! Θωμάς! και Μάριος! Οι δύο ακροβάτες, με δύο μοτοσικλέτες, να περιστρέφονται αγκαλιασμένοι, ο ένας κάτω από τον άλλον. Για μία φορά ακόμη το θερμό σας χειροκρότημα. Πραγματικά τους το αξίζει. Θωμάς! και Μάριος!

[Το πρόγραμμα κλείνει εντυπωσιακά με το αυτοκίνητο τύπου φόρμουλα να περιστρέφεται θορυβωδώς μέσα στο κλειστό βαρέλι. Μετά και αυτή την επίδειξη έχει φτάσει το τέλος της παράστασης και ο παρουσιαστής το ανακοινώνει.]

Εδώ κυρίες, κύριοι, νεαροί και δεσποινίδες, το πρόγραμμά μας έχει λάβει τέλος. Δεν έχουμε τι άλλο να σας επιδείξουμε, καλή σας νύχτα και σας ευχαριστούμε που μας τιμήσατε με την παρουσία σας.

[Το κοινό ανταποκρίνεται με επιδοκιμαστικά σφυρίγματα.]

Εάν πραγματικά σας άρεσε το θέαμά μας, διαφημίστε το σε φίλους, γνωστούς και συγγενείς, τι ακριβώς παρακολουθήσατε από την τριάδα των Ελλήνων ακροβατών Βερούτη.

[Κατά την έξοδο του κόσμου, το μικρόφωνο το παίρνει ο ίδιος ο Βερούτης και προτρέπει το κοινό που βρίσκεται έξω να επισκεφτεί το θέαμα.]

Οι ζωντανοί μας διαφημιστές είναι μόνον οι ίδιοι οι εξερχόμενοι εκ του θεάματός μας θεατές. Πριν λοιπόν αποφασίσετε και σεις να κόψετε εισιτήρια, κάντε τον κόπο και ρωτήστε έναν, όποιον εσείς θέλετε, από τους κατερχομένους θεατάς μας, για να σας πει το τι ακριβώς παρουσιάζει το ακροβατικό συγκρότημα Βερούτη, εις το εσωτερικό του κυλίνδρου, με μοτοσικλέτες και αυτοκίνητο φόρμουλα […]».

Μία από τις αγωνίες των ερευνητών του πολιτισμού είναι να αποδώσουν παραστατικά το πραγματικό νόημα που έχει το εκάστοτε πολιτισμικό φαινόμενο που παρατηρούν. Για το σκοπό αυτό έχουν εφευρεθεί διάφορες μεθοδολογίες, κάθε μία από τις οποίες έχει το δικό της θεωρητικό υπόβαθρο. Μια ιδιαίτερη μέθοδος είναι αυτή που δίνει έμφαση στον λόγο και στο ύφος που αυτός αποτυπώνει. Θεωρώντας ότι ο πολιτισμός έχει στενή σύνδεση με τη γλώσσα και γενικότερα τον λόγο, οι ερευνητές δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην καταγραφή και μελέτη της γλώσσας που χρησιμοποιείται σε ένα πολιτισμικό φαινόμενο.

Επέλεξα, λοιπόν, αντί ιδιαίτερου σχολιασμού να αφήσω να μιλήσει το ίδιο το φαινόμενο. Σκοπός μου ήταν να αναδείξω το χαμένο σήμερα ύφος της λαϊκής διασκέδασης στο πανηγύρι της συνοικίας. Για το λόγο αυτό επέμεινα, χωρίς να επεκταθώ περισσότερο, στην λεκτική περιγραφή, το γλωσσικό ιδίωμα και τα σχόλια του παρουσιαστή που συνοδεύουν την παράσταση. Καμιά φορά, η πιστή περιγραφή του λόγου που χρησιμοποιείται από τους συντελεστές ενός φαινομένου, είναι καλύτερη και πιο αποτελεσματική από εξειδικευμένες αναλύσεις που κάποιες φορές αποστεώνουν ένα ζωντανό θέαμα και το κάνουν να χάνει τους χυμούς του.

Γιώργος Βοζίκας

Κύριος Ερευνητής στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

* Στη φωτογραφία της ανάρτησης: Ο «γύρος του θανάτου» στη συνοικία της Αγίας Μαρίνας (Γιώργος Βοζίκας, τέλη του 1990)