Περί ονοματοδοσιών (ΙΙ) Η πολιτική διάσταση ενός πολιτισμικού φαινομένου (του Γιώργου Βοζίκα)

Στην προηγούμενη ανάρτηση ασχοληθήκαμε με την πρακτική της ονοματοδοσίας, ανατρέχοντας στο ανθρωπολογικό και λαογραφικό της υπόβαθρο, όπως αυτό αποτυπώνεται στις σχετικές μελέτες των παραδοσιακών κοινωνιών. Στη σημερινή ανάρτηση θα παρουσιάσουμε εν συντομία τις προεκτάσεις αυτού του ζητήματος στη σύγχρονη εποχή και ιδιαίτερα στον αστικό χώρο. Δηλαδή, θα δούμε τη σημασία που προσλαμβάνει το γεγονός της ονοματοθεσίας, όταν αυτό εξέρχεται του σπιτιού και του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος και μεταφέρεται ως πρακτική στον δημόσιο χώρο της πόλης.

Γενικά, η ονοματοθεσία περιοχών του ευρύτερου περιβάλλοντος χώρου μιας κοινωνίας ήταν ανέκαθεν μια συνηθισμένη πρακτική. Μιλώντας ειδικά για την πόλη, η ικανοποίηση πρακτικών αναγκών των κατοίκων, όπως ο προσανατολισμός στο χώρο, η παράδοση της αλληλογραφίας από τους ταχυδρομικούς διανομείς κ.λπ., επέβαλε από νωρίς την οργάνωση του χώρου με διακριτά γνωρίσματα. Ένας τρόπος ήταν η ονοματοθεσία.

Η ονομασία των δρόμων και πλατειών της πόλης, πέρα όμως από την ικανοποίηση πρακτικών αναγκών, αποκτά από νωρίς τον χαρακτήρα της απόδοσης τιμής προς κάποιο πρόσωπο ή ιστορικό γεγονός, από τον/το οποίο παίρνει το όνομα ο ονομαζόμενος δρόμος, η πλατεία κ.λπ. Τα ονόματα που επιλέγονται συνήθως αναφέρονται σε πρόσωπα και γεγονότα που έχουν σημαδέψει την ιστορία και τον πολιτισμό της Ελλάδας και για τον λόγο αυτό θεωρούνται άξια τιμής μέσω της εγγραφής τους στον αστικό ιστό.

Έτσι, περιδιαβαίνοντας κάποιος μέσα στους δρόμους της πόλης είναι σα να περιδιαβαίνει στην ιστορία της χώρας ή σα να διαβάζει σελίδες από το επίσημο «βιβλίο» της ιστορίας στην πόλη, με δοξασμένα ονόματα, ηρωϊκές μάχες, σημαδιακές ημερομηνίες, εξέχοντες πολιτικούς, φωτισμένους επιστήμονες, δημιουργικούς καλλιτέχνες κ.λπ.

Ζητούμενο είναι η επιλογή του ονόματος να εκφράζει το κοινό αίσθημα και να στηρίζεται σε μια ευρεία βάση συναίνεσης. Όμως από την αρχή η ονοματοθετική οργάνωση του χώρου συνδέθηκε με ευρύτερα ζητήματα που κάποτε καθιστούσαν τη συναίνεση προβληματική.

Τα τιμώμενα πρόσωπα ή γεγονότα ετιμώντο όχι μόνο ως πρόσωπα ή γεγονότα, αλλά και γιατί αντιπροσώπευαν θετικές αξίες/πρότυπα για την κοινωνία. Και πράγματι, υπάρχουν αξίες που είναι καθολικές και άξιες τιμής σε μια κοινωνία. Είναι αυτές που σε τελική ανάλυση συνέχουν κάθε κοινωνία.

Όμως πέρα από τις βασικές καθολικές αξίες που είναι αποδεκτές από το σύνολο της κοινωνίας, στις σύγχρονες σύνθετες κοινωνίες που είναι διαφοροποιημένες οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά κ.λπ., υπάρχουν αντίστοιχα και διαφοροποιημένες αξίες, στάσεις ζωής, κοσμοθεωρίες. Κάθε κοινωνικό στρώμα έχει τις δικές του ανάγκες, την ικανοποίηση των οποίων θεωρεί απαραίτητη προϋπόθεση για την επιβίωσή του, και, αντίστοιχα, έχει τις δικές του αξίες που υποστηρίζουν αυτές τις ανάγκες. Τις αξίες του κάθε κοινωνικού στρώματος τις εκφράζουν τα δικά του άξια τιμής πρόσωπα, γεγονότα της ιστορίας κ.λπ. Με άλλα λόγια, κάθε κοινωνικό στρώμα έχει τη δική του οπτική στη θεώρηση της ιστορίας.

Μια έκφραση αυτού του ευρέως εννοούμενου πολιτικού αγώνα, σε επίπεδο συμβόλων, είναι η ονοματοθεσία των χώρων της πόλης. Τα ονόματα, αλλά και οι τόποι, που επιλέγονται για την ονοματοθεσία, αντανακλούν και επιβεβαιώνουν υπάρχοντες συσχετισμούς ισχύος αναφορικά με τις αξίες που εκφράζει η εκάστοτε επιλεγόμενη ονομασία ενός δρόμου, μιας πλατείας κ.λπ. Όπως, άλλωστε, δείξαμε στην προηγούμενη ανάρτηση, τα ονόματα δεν είναι ένας ήχος κενός, μια κούφια λέξη, ούτε η επιλογή του ονόματος σε μια ονοματοθεσία είναι ζήτημα τυχαίας επιλογής ή άνευ σημασίας. Αντίθετα είναι μια πολύ σοβαρή απόφαση, καθώς συνδέεται με τα πολύ σημαντικά ζητήματα ύπαρξης, ταυτότητας, ιστορικής μνήμης, ζωής και συνέχειας της κοινωνικής ομάδας που φέρει αυτά τα ονόματα στον συλλογικό της χώρο. Για το λόγο αυτό η ονοματοθεσία των δρόμων και πλατειών της πόλης είναι πολιτική πράξη.

Η «επίσημη» ονοματοθεσία, στην οποία αναφερόμαστε εδώ, πραγματώνεται, συνήθως, κατόπιν αίτησης κάποιας συλλογικότητας ή πρότασης μιας δημοτικής παράταξης στο δημοτικό συμβούλιο. Σε αυτήν την περίπτωση, το δημοτικό συμβούλιο αποφασίζει ομόφωνα ή πλειοψηφικά και η ονοματοδοσία επικυρώνεται μέσα από την υπάρχουσα θεσπισμένη διοικητική διαδικασία που ορίζει τους όρους και τις προϋποθέσεις των ονοματοθεσιών.

Όμως οι συσχετισμοί δεν μένουν πάντα ίδιοι. Κοινωνικά στρώματα που έως πριν δεν είχαν φωνή ή υποεκπροσωπούνταν στη δημόσια σφαίρα βγαίνουν στο προσκήνιο της ιστορίας και ζητούν να έχουν λόγο. Οι διεργασίες αυτές αποτυπώνονται και στις ονομασίες των δρόμων, πλατειών κ.λπ. Όπως οι αγώνες στις κοινωνίες οδηγούν κάποτε σε κοινωνικές ανατροπές, αντίστοιχα ανατροπές έχουμε και στις ονομασίες των δρόμων, ως αποτύπωση ενός ιδεολογικού αναπροσανατολισμού της τοπικής κοινωνίας. Πρόκειται για το φαινόμενο τον μετονομασιών.

Σε αυτή την περίπτωση, σελίδες του επίσημου «βιβλίου» της ιστορίας στην πόλη αλλάζουν, καθώς αλλάζουν οι συγγραφείς τους. Ονομασίες δρόμων καταργούνται, και πάνω στα παλιά ονόματα μπαίνουν καινούργια ονόματα, καθιστώντας έτσι τον αστικό ιστό ένα «βιβλίο» ιστορίας που οι σελίδες του σβήνονται και ξαναγράφονται, όπως στα παλιά χειρόγραφα που, λόγω έλλειψης ή υψηλού κόστους της περγαμηνής που χρησιμοποιείτο ως υλικό, σβηνόταν το παλιό κείμενο της περγαμηνής και επάνω στο σβησμένο κείμενο γραφόταν ένα καινούργιο.

Όλα αυτά καθιστούν την ονοματοθεσία μια διαδικασία περίπλοκη και, όπως είπαμε, κατά βάση, πολιτική, καθώς από τη στιγμή που αυτή αναγνωρίζεται ως πράξη απότισης τιμής σε πρόσωπα, γεγονότα κ.λπ. εμπλέκονται εν δυνάμει διαφοροποιημένα κοινωνικά στρώματα με επίσης διαφοροποιημένες «αναγνώσεις» της ιστορίας, ανάλογα τις κοινωνικές καταβολές και τις κοσμοθεωρητικές, πολιτικές, ιστορικές παραδοχές τους. Οι ονομασίες και μετονομασίες δρόμων, πλατειών κ.λπ. αποτυπώνουν αυτή την πολιτική διαδικασία στο χώρο, αλλά και τη δυναμική της ίδιας της ιστορίας.

Στην επόμενη ανάρτηση θα ασχοληθούμε με το ίδιο ζήτημα χρησιμοποιώντας παραδείγματα από την Ηλιούπολη.

(συνεχίζεται)

Γιώργος Βοζίκας,

Κύριος Ερευνητής στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών