Περί ονοματοδοσιών (Ι)

Τις τελευταίες ημέρες, με αφορμή την ονοματοδοσία στο δημαρχείο της πόλης, έχει ξεκινήσει μια έντονη συζήτηση. Το μεγάλο ενδιαφέρον της τοπικής κοινωνίας για το ζήτημα, δείχνει από μόνο του τη σημασία του ονόματος στη ζωή μας, προσωπική και συλλογική, και για το λόγο αυτό αξίζει μια πιο ενδελεχής εξέταση και παρουσίαση του ζητήματος προκειμένου να καταλάβουμε όλες τις διαστάσεις του.

Επειδή το ζήτημα είναι μεγάλης σημασίας, καθώς άπτεται της τοπικής ταυτότητας θα προσπαθήσω να το παρουσιάσω σύντομα από τη σκοπιά της επιστήμης που υπηρετώ, της Αστικής Λαογραφίας, η οποία μελετά τις ταυτότητες στην ιστορική, κοινωνική και πολιτισμική τους διάσταση.

Σύμφωνα με τα λεξικά η ονοματοδοσία ορίζεται ως απόδοση ονόματος σε ένα πρόσωπο, τόπο ή αντικείμενο και χρησιμοποιείται για να δοθεί μέσω του ονόματος ιδιαίτερη ταυτότητα σε αυτό.

Κάθε χώρα και κάθε πολιτισμός ακολουθεί τα δικά του συστήματα ονοματοδοσίας. Ωστόσο, υπάρχει ένα χαρακτηριστικό στην ονοματοδοσία το οποίο αφορά όλες τις χώρες και τους πολιτισμούς. Από τις πρώτες βαθμίδες του ανθρώπινου πολιτισμού μέχρι σήμερα, το όνομα δεν είναι ένας απλός ήχος, ένας ήχος κενός, μια κούφια λέξη, χωρίς νόημα, ή μια απλή, αυθαίρετη, σύμβαση. Αντιθέτως, είναι κάτι πολύ ουσιαστικό για αυτόν που φέρει το όνομα· είναι ένα αχώριστο μέρος της ύπαρξής του. Όμως αν η ονοματοδοσία ως πρακτική είναι διαχρονική, δεν συμβαίνει το ίδιο με τα ονόματα που επιλέγονται. Κάθε ιστορική εποχή ακολουθεί τις δικές της πρακτικές ονοματοδοσίας, έχει τα δικά της ονόματα, τις δικές της προτιμήσεις, ακολουθώντας και αντανακλώντας τις ιστορικές και κοινωνικές εξελίξεις.

Είναι γνωστό ότι στις αρχαϊκές/πρωτόγονες κοινωνίες το όνομα, ως μια λέξη που αντιπροσωπεύει κάτι, έχει μια μαγική δύναμη, ικανή να ενεργοποιεί αυτό που αντιπροσωπεύει. Απόηχο αυτής της αντίληψης συναντάμε σε επόμενες ιστορικές περιόδους της ανθρωπότητας.

Στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό το όνομα ταυτίζεται με αυτόν που το φέρει, θεωρείται ότι ασκεί μεγάλη επίδραση στο ονομαζόμενο υποκείμενο και έχει αποφασιστική σημασία για την μελλοντική του τύχη. Όλοι, άλλωστε, γνωρίζουμε περιπτώσεις ονομοτοδοσίας παιδιών στις οποίες δόθηκε, κατόπιν τάματος, το όνομα κάποιου/ιας αγίου/ας στο άρρωστο παιδί προκειμένου ο άγιος να το προστατέψει και να ξεπεράσει τον κίνδυνο. Κάποτε δίνονται και ευχετικά  ονόματα (Ζήσης, Ευστράτιος, Πανταζής).

Συχνό είναι επίσης το φαινόμενο να δίνεται στον/στην απόγονο το όνομα του/της προγόνου. Το όνομα σε αυτή την περίπτωση νοείται ως ένας δεσμός του/της απογόνου με τον/την πρόγονο, ενώ ο/η απόγονος νοείται ως συνέχεια του/της προγόνου, διά του ονόματος. Το όνομα θεσπίζει κοινωνικά το άτομο. Εντάσσει το άτομο μέσα στην ομάδα/οικογένεια, αλλά ενσταλάζει και την ομάδα/οικογένεια στο άτομο. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω η γνώση του ονόματος μας δίνει βιογραφικές πληροφορίες για το άτομο, το φύλο του, τις συγγενικές του σχέσεις, την ομάδα στην οποία ανήκει ή ακόμη και τη γεωγραφική του καταγωγή (κάποια ονόματα είναι ευρέως διαδεδομένα σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, Διονύσης-Ζάκυνθος, Γεράσιμος-Κεφαλλονιά, Σουμέλα-Πόντος  κ.λπ.).

Το όνομα, λοιπόν, δεν είναι ζήτημα τυχαίας επιλογής ούτε άνευ σημασίας, αλλά συνδέεται με τα πολύ σημαντικά ζητήματα ύπαρξης, ταυτότητας, μνήμης, ζωής και συνέχειας. Αυτό αποδεικνύεται και από τις διάφορες προστριβές που δημιουργούνται μέσα σε κάποιες οικογένειες, όταν διαταράσσονται οι συνηθισμένες πρακτικές.

Τι συμβαίνει όμως όταν η ονοματοδοσία εξέρχεται του σπιτιού και του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος και μεταφέρεται ως πρακτική στον δημόσιο χώρο;

(συνεχίζεται)

Γιώργος Βοζίκας,

Κύριος Ερευνητής στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

* Στη φωτογραφία της ανάρτησης: έργο του Κώστα Γραμματόπουλου, από παλιό αλφαβητάρι (1955).